De Medicijnboeddha: geschiedenis en iconografie
Waar de blauwe Boeddha vandaan komt, hoe je hem met zekerheid herkent en waarom elk land hem op zijn eigen manier schilderde.
De iconografie toont een Boeddha wiens lichaam gloeit als een blauwe steen vol licht, gezeten op een lotus, met een schaal in de hand. Je vindt hem niet in de oudste boeddhistische teksten: hij verschijnt later, in het Grote Voertuig (mahayana), als een figuur die zich richt op het verlichten van lijden. Zijn Sanskrietnaam, Bhaiṣajyaguru, betekent ‘meester van de geneesmiddelen’; zijn volledige naam, Bhaiṣajyaguru-vaiḍūrya-prabhā-rāja, ‘koning van het lapis-lazulilicht, meester van de geneesmiddelen’.
Een tekst uit de Himalaya
Zijn stichtende tekst, de Medicijnboeddha-soetra, is niet alleen in vertaling bewaard gebleven. Een Sanskrietmanuscript op berkenbast, gekopieerd rond de 6e–7e eeuw, werd in 1931 bij Gilgit, in het huidige Pakistan, gevonden met andere boeddhistische teksten; Nalinaksha Dutt gaf het in 1939 uit. Het is het meest directe bewijs dat de cultus zich al langs de wegen van Centraal-Azië verspreidde. De soetra werd daarna meerdere keren in het Chinees vertaald, met name door Xuanzang in 650 en door Yijing in 707, en maakt ook deel uit van de Tibetaanse traditie. De details staan in het artikel over de soetra.
Hoe herken je hem
- Een diepblauw lichaam, dat de soetra vergelijkt met lapis lazuli (vaiḍūrya). Op sommige afbeeldingen, vooral in China en Japan, is het lichaam goudkleurig.
- Een zittende meditatiehouding, met gekruiste benen, op een lotus.
- In de linkerhand, rustend in de schoot, een bedelnap of een geneesmiddelenpot: de schaal met nectar.
- In de rechterhand, naar beneden gekeerd in het gebaar van geven, vaak een tak van de myrobalan (arura), een vrucht uit Aziatische kruidenboeken.
- Blauw haar, een uitstulping op de kruin (uṣṇīṣa) en het gewaad van een monnik.
Eén Boeddha, vele gezichten
In Tibet wordt Sangye Menla in intens blauw geschilderd, omringd door de zeven andere Medicijnboeddha’s in de composities van de ‘groep van acht’. In China heeft Yaoshi Fo zijn plaats in de hoofdhal van de tempels, vaak in een drie-eenheid met Shakyamuni en Amitabha. In Japan houdt Yakushi Nyorai vaak een klein geneesmiddelenpotje in zijn linkerhand; hij wordt bijgestaan door twee bodhisattva’s, Nikkō (zonlicht) en Gakkō (maanlicht), en bewaakt door twaalf hemelse generaals. In Korea is hij Yaksa Yeorae; in Vietnam Phật Dược Sư. Het artikel Reis door de landen volgt deze verspreiding stap voor stap.
De twee metgezellen en het gevolg
De soetra noemt twee voorname bodhisattva’s: Alomvattende glans van de zon en Alomvattende glans van de maan. In China heten ze Riguang (日光) en Yueguang (月光), in Japan Nikkō en Gakkō, in Tibet Sūryaprabha en Candraprabha (Engelstalige catalogi schrijven ook Suryabhaskara en Chandrabhaskara). Met hen vormt de Boeddha een triade: zo zijn de grote bronzen van Yakushi-ji in Nara opgesteld. Rond de triade staan vaak de twaalf yaksha-generaals, beschermers van de soetra, en soms de zeven of acht Medicijnboeddha’s.
De mandala van eenenvijftig godheden
De Tibetaanse traditie ontwikkelde een volledige mandala van de Medicijnboeddha. Specialisten in Himalaya-kunst tellen er eenenvijftig figuren in: in het midden de Medicijnboeddha, of in sommige versies de godin Prajñāpāramitā; dan een binnenste kring van acht Boeddha’s (de zeven Medicijnboeddha’s en Śākyamuni), zestien bodhisattva’s, tien beschermgoden van de windrichtingen, de twaalf yaksha-generaals en de vier wachterkoningen. Deze mandala’s werden op één doek of in reeksen geschilderd, elke figuur op een eigen schildering; in China werden ook geborduurde reeksen gemaakt. De twaalf generaals van de buitenste kring worden in catalogi vaak verkeerd benoemd, soms aangezien voor Jambhala of Kubera.
De handgebaren
- In Tibet: de rechterhand rust op de knie, de handpalm naar buiten, in het gebaar van het geven (varada), en houdt een takje myrobalaan vast (arura, Terminalia chebula). De linkerhand in de schoot houdt een schaal met nectar. Tibetaanse medische verhandelingen stellen de arura voor als een belangrijke plant van hun geneesmiddelenleer.
- In China: men vindt dezelfde opstelling, maar ook een Boeddha met een pagode of een parel, en schilderingen waarop hij een pelgrimsstaf draagt. In de hoofdhallen verschijnt hij vaak in de triade van de ‘drie Boeddha’s’, met Śākyamuni in het midden en Amitābha aan de andere kant.
- In Japan: de rechterhand maakt het gebaar dat de angst wegneemt (semui-in), de linker het gebaar van het geven (yogan-in) en houdt een klein medicijnpotje vast (yakko). De oudste beelden, zoals die van Yakushi-ji en Tōshōdai-ji, hebben geen potje: dat raakt pas ingeburgerd na de komst van een rituele handleiding die aan Amoghavajra wordt toegeschreven.
Enkele mijlpalen in de kunstgeschiedenis
- Gilgit (6e–7e eeuw): Sanskriet-handschriften van de soetra, gevonden in 1931, getuigen van de verspreiding van de tekst in Centraal-Azië; zie de ontdekking van Gilgit.
- Dunhuang: de Mogao-grotten bevatten talrijke muurschilderingen van het zuivere land van de Medicijnboeddha, onder de Sui en de Tang. Men ziet er zijn zuivere land, de geloften en de negen voortijdige doden, in scènes geschilderd.
- Japan, 7e–8e eeuw: het beeld van de Gouden Hal van Hōryū-ji en de triade van Yakushi-ji tonen het belang van de cultus aan het hof; zie de inscriptie van Hōryū-ji.
- Khara-Khoto (12e–13e eeuw): Tangoetische schilderingen, nu in de Hermitage, mengen Chinese en Tibetaanse stijlen; zie Khara-Khoto.
- Tibet, eind 17e eeuw: onder regent Desi Sangye Gyatso opent een reeks medische platen met het beeld van de Medicijnboeddha; zie Desi Sangye Gyatso.
Kleuren en materialen
Het blauw van het lichaam komt in de soetra van lapis lazuli, maar schilders gebruikten naargelang de tijd azuriet, gemalen lapis of andere pigmenten. Bij Chinese, Japanse en Koreaanse bronzen is het lichaam meestal verguld, of blijft het donker metaal, zoals in Yakushi-ji. In Korea houden veel beelden uit de periode van het Verenigd Silla het medicijnpotje in de linkerhand. Voor materialen en pigmenten, zie het artikel over thangka’s.
Niet verwarren
Verschillende figuren lijken op de Medicijnboeddha. Akṣobhya is ook blauw en met het oosten verbonden, maar raakt met de rechterhand de aarde aan en houdt geen medicijnschaal vast. Bhaiṣajyarāja, de ‘koning van de geneesmiddelen’ uit de Lotussoetra, is een bodhisattva en geen Boeddha. Museumcatalogi verwarren deze beelden soms; zie het artikel over Bhaiṣajyarāja.
Een thangka van de Medicijnboeddha lezen, stap voor stap
- Begin in het midden: een blauwe Boeddha, zittend, in monnikspij. Kijk naar de handen: de rechter geeft (handpalm naar buiten, vaak met het takje myrobalaan), de linker houdt de schaal vast.
- Kijk naar de twee staande of zittende figuren aan weerszijden: de bodhisattva’s van zon en maan, vaak met een zonneschijf en een maansikkel.
- Eromheen en erboven: de zeven andere Medicijnboeddha’s, elk met een eigen kleur en gebaar, soms met Śākyamuni onder hen.
- Bovenaan tonen veel schilderingen leraren van de lijn; onderaan beschermers, onder wie de twaalf yaksha-generaals, en soms de schenkers die het werk lieten maken.
- Op de achterkant kan een oude thangka een wijdingsmantra in Tibetaans schrift dragen. Dat wijst erop dat de schildering in de beoefening werd gebruikt.
De zeven Boeddha’s op Japanse aureolen
In Japan draagt de aureool van een Yakushi-beeld vaak zes of zeven kleine zittende Boeddha’s van gelijke grootte. Ze stellen de zeven Medicijnboeddha’s uit de versie van Yijing voor, opgevat als Yakushi en zijn emanaties. Dit detail helpt een Yakushi te herkennen wanneer de handen of het potje verloren of vervangen zijn.
Hardnekkige misverstanden
- Het blauwe lichaam bewijst niet dat de schildering lapis lazuli bevat: veel blauwtinten zijn azuriet of recentere synthetische pigmenten.
- De Medicijnboeddha is geen historische persoon: hij is een Boeddha die in een soetra van het Grote Voertuig wordt beschreven.
- De Tibetaanse traditie stelt de Vier Medische Tantra’s voor als onderricht door een emanatie van de Medicijnboeddha in de stad Tanaduk; dat is een kader van onderricht, geen historische datum. Zie de Vier Tantra’s.
Drie werken om zelf te zien
- Dunhuang, Mogao-grot 220: de noordwand, beschilderd in de jaren 640, toont het zuivere land van de Medicijnboeddha met zeven staande Boeddha’s, muzikanten en dansers. Het is een van de oudste grote afbeeldingen van de wereld van de Medicijnboeddha in China.
- Nationaal Museum van Gyeongju, Korea: een staande Yakushi in verguld brons uit de tempel Baengnyulsa, 8e eeuw (Verenigd Silla), is als nationale schat geregistreerd. Zijn handen zijn verloren, wat laat zien hoe moeilijk het is een beeld te benoemen als de attributen verdwenen zijn.
- Nara, Yakushi-ji: de bronzen triade van de Gouden Hal, met Nikkō en Gakkō, is een van de meesterwerken van het bronsgieten in Oost-Azië. De sokkel van de middelste Boeddha draagt motieven die herinneren aan de routes die Japan met China en Centraal-Azië verbonden.
In Mongolië maakten de beeldhouwer Zanabazar (1635–1723) en zijn school Boeddha’s in verguld brons waarvan de stijl nog altijd een maatstaf is; zie de school van Zanabazar.
Verder verkennen
De beelden en thangka’s in de catalogus tonen deze verschillen goed. De soetra en de commentaren erop staan in de rubriek boeken. De oude schilderijen op deze site (Tibetaanse thangka, schilderij uit Khara-Khoto, Chinese muurschildering uit de Yuan-tijd, Japanse rol uit de Kamakura-tijd) komen allemaal uit museumcollecties, met bronvermelding in de juridische informatie.
Bronnen
- Himalayan Art Resources, Medicine Buddha
- Himalayan Art Resources, iconografie van de Medicijnboeddha
- Japanse Wikipedia, 薬師如来
- Raoul Birnbaum, The Healing Buddha (1979)
- Dunhuang-academie
Lapis is gratis en zonder reclame. U kunt het onderhoud steunen.