Thuật ngữ về Phật Dược Sư: 31 từ giải thích đơn giản
Ba mươi mốt từ thường gặp trong kinh văn và hình ảnh Phật Dược Sư, giải thích đơn giản, mỗi từ có một hình nhỏ tự do bản quyền và nguồn.
Thuật ngữ (31)
- Bhaiṣajyaguru (danh hiệu)
Bhaiṣajyaguru · भैषज्यगुरु
Đây là tên tiếng Phạn của Phật Dược Sư, “bậc thầy về thuốc”. Mọi tên gọi khác của Ngài (tiếng Hán, tiếng Nhật, tiếng Tạng) đều dịch từ tên này.
Xem thêm: Bhaiṣajyaguru, Bhaiṣajyarāja, Dhanvantari: đừng nhầm các "bậc thầy thuốc" · Bhaiṣajyaguru, Menla, Yaoshi, Yakushi: tên gọi theo từng nước
Xem ở đâu: Brooklyn Museum
- Vaiḍūrya (lưu ly)
Vaiḍūrya · 琉璃 liúlí · བཻ་ཌཱུརྻ
Một loại đá quý màu xanh lam, có trong tên đầy đủ của Phật Dược Sư. Tiếng Hán dịch là 琉璃 liúlí (lưu ly), và phần lớn bản dịch hiểu là đá lapis lazuli, dù loại khoáng vật chính xác mà các văn bản cổ nói đến vẫn còn bàn cãi (có người cho là beryl). Màu xanh này giải thích màu thân của Ngài trong tranh Tây Tạng.
Xem thêm: Lapis lazuli, màu sắc của Phật Dược Sư
Danh mục: Chuỗi hạt (mala) và trang sức
- Tathāgata (Như Lai)
Tathāgata · 如来 · tathāgata
Danh hiệu chung của mọi vị Phật, thường dịch là “người đã đi như thế” hay “người đã đến như thế”. Tiếng Hán là 如来 rúlái (Như Lai), tiếng Nhật đọc là Nyorai: do đó có tên Yakushi Nyorai. Từ này cho biết đó là một vị Phật, không phải một vị Bồ Tát.
Xem ở đâu: 京都国立博物館 Kyoto National Museum
- Kinh
Bhaiṣajyaguru-sūtra · 藥師經
Phật Dược Sư được biết đến trước hết qua một bản kinh, kinh về các bản nguyện của Ngài. Kinh còn trong các mảnh tiếng Phạn, trong nhiều bản dịch tiếng Hán (616, 650, 707) và trong tiếng Tạng. Kinh kể rằng từ rất lâu xưa Ngài đã phát nguyện, và mô tả cõi của Ngài ở phương Đông.
Trong niên biểu: IV · V–VI · 616 · 650 · 1931
Xem thêm: Kinh Dược Sư: câu chuyện về một bản kinh biết đi xa · Gilgit, 1931: ngày tìm lại bản kinh bằng tiếng Phạn · Câu chuyện trong kinh: Văn Thù, Cứu Thoát và mười hai đại tướng
Xem ở đâu: National Archives of India
Danh mục: Sách và giáo lý
- Mười hai đại nguyện
十二大願 · mười hai đại nguyện
Trong kinh, trước khi thành Phật, Bhaiṣajyaguru phát mười hai đại nguyện. Các nguyện này nói về việc làm cho thân chúng sinh sáng rỡ, làm vơi bệnh tật và nghèo khó, ban cho thức ăn và áo mặc, cùng nhiều điều khác. Đây là cốt lõi của bản kinh; Lapis thuật lại lời kinh, không khẳng định bất kỳ tác dụng nào.
Xem thêm: Mười hai đại nguyện và bảy vị Phật Dược Sư · Mười hai đại nguyện của Phật Dược Sư, từng nguyện một
Danh mục: Sách và giáo lý
- Tịnh độ phương Đông
Vaiḍūryanirbhāsā · 淨琉璃世界
Kinh đặt Phật Dược Sư ở một cõi tịnh độ phương Đông, gọi là “Tịnh Lưu Ly” (淨琉璃世界). Cõi ấy được tả là lát bằng lưu ly và vàng. Ở Đôn Hoàng, các bức bích họa vẽ cõi này như một cung điện lớn trên mặt hồ, đầy nhạc công và vũ công.
Trong niên biểu: 618–649 · 642 · 1107 · 1900 · 1987
Xem thêm: Tịnh độ phương Đông: Vaiḍūryanirbhāsa, xứ sở của ánh sáng lưu ly
Xem ở đâu: 莫高窟 Mogao Caves
- Nhật Quang và Nguyệt Quang
Sūryaprabha · Candraprabha · 日光 · 月光
Hai vị Bồ Tát, Sūryaprabha (Nhật Quang) và Candraprabha (Nguyệt Quang), được kinh nêu tên là hai vị theo hầu chính. Cùng với Ngài, họ tạo thành bộ ba, rất phổ biến ở Nhật Bản (Nikkō và Gakkō). Pho tượng trong ảnh, ở Hokke-dō của chùa Tōdai-ji, được gọi là Gakkō về sau này.
Trong niên biểu: 718
Xem thêm: Yakushi-ji: ngôi chùa sinh ra từ một lời nguyện cầu cho hoàng hậu khỏi bệnh
Xem ở đâu: 薬師寺 Yakushi-ji
- Mười hai vị thần tướng
十二神将 Jūni shinshō
Trong kinh, mười hai vị thần tướng dạ-xoa hứa bảo vệ những ai giữ gìn bản kinh. Ở Nhật Bản (Jūni shinshō), về sau họ được gắn với mười hai con giáp và thường được thể hiện mặc giáp, trong những tư thế sống động. Bộ tượng đất sét ở chùa Shin-Yakushi-ji, Nara, có từ thế kỷ VIII.
Trong niên biểu: 747 · VIII · 1603
Xem thêm: Mười hai đại tướng: đạo quân hộ vệ Đức Phật Dược Sư · Shin-Yakushi-ji: mười một vị tướng bằng đất sét canh giữ hơn nghìn năm · Câu chuyện trong kinh: Văn Thù, Cứu Thoát và mười hai đại tướng
Xem ở đâu: 新薬師寺 Shin-Yakushi-ji · 東京国立博物館 Tokyo National Museum · Cleveland Museum of Art
- Bảy vị Phật Dược Sư
七仏薬師 · 七佛藥師
Bản dịch tiếng Hán của Nghĩa Tịnh năm 707 mô tả bảy vị Phật ở phương Đông, trong đó Phật Dược Sư là vị cuối cùng. Ở Nhật Bản, bảy vị được thờ chung với tên Shichibutsu Yakushi; ở chùa Ninna-ji, vầng hào quang của tượng Yakushi bằng gỗ đàn hương có cả bảy vị.
Xem thêm: Mười hai đại nguyện và bảy vị Phật Dược Sư
Xem ở đâu: 仁和寺 Ninna-ji
- Tám vị Phật Dược Sư
སྨན་བླ་བདེ་གཤེགས་བརྒྱད · sman bla bde gshegs brgyad
Trong Phật giáo Tây Tạng, Thích Ca Mâu Ni được thêm vào bảy vị Phật của kinh: khi đó người ta nói đến tám vị Phật Dược Sư. Tranh vẽ các vị theo hàng hoặc quanh một hình ở giữa, mỗi vị có màu và thủ ấn riêng. Phòng trưng bày Freer ở Washington có một bức tranh như vậy.
Xem thêm: Tám vị Phật Dược Sư: bảy anh em và một bậc thầy
Xem ở đâu: National Museum of Asian Art (Freer)
- Sangye Menla (tiếng Tạng)
སངས་རྒྱས་སྨན་བླ · Sangye Menla
Sangs rgyas sman bla, “Phật, bậc thầy về thuốc”, là tên tiếng Tạng của Ngài. Bảo tàng Hermitage lưu giữ một bức thangka từ Khara-Khoto (thế kỷ XII–XIII).
Trong niên biểu: XII–XIII
Xem thêm: Bhaiṣajyaguru, Menla, Yaoshi, Yakushi: tên gọi theo từng nước · Khara-Khoto: Đức Phật xanh của sa mạc, được lưu giữ ở Saint Petersburg · Biểu tượng và truyền thuyết: cái bát, quả a-lê-lặc, mặt trời, mặt trăng và mười hai thần tướng
Xem ở đâu: Государственный Эрмитаж · State Hermitage Museum
Danh mục: Đồ thờ trên bàn thờ · Hương
- Yàoshī fó (tiếng Hán)
藥師佛 Yàoshī fó
Ở Trung Quốc, Ngài là 藥師佛, hay đầy đủ hơn là Yàoshī Liúlíguāng Rúlái (Dược Sư Lưu Ly Quang Như Lai). Người ta thường thấy Ngài trong bộ ba ở chính điện, hoặc là vị Phật phương Đông đối diện với A Di Đà, vị Phật phương Tây. Cõi Tịnh độ của Ngài là một trong những đề tài lớn của tranh Đôn Hoàng.
Trong niên biểu: 1319
Xem thêm: Bhaiṣajyaguru, Menla, Yaoshi, Yakushi: tên gọi theo từng nước
Xem ở đâu: 广胜寺 Guangsheng Temple · The Metropolitan Museum of Art
- Yakushi Nyorai (tiếng Nhật)
薬師如来 Yakushi Nyorai
Ở Nhật Bản, 薬師如来 là một trong những vị Phật được thờ sớm nhất, từ thế kỷ VII (Hōryū-ji, Yakushi-ji). Nhiều chùa mang tên Ngài. Pho tượng gỗ trong ảnh, của chùa Gangō-ji, là bảo vật quốc gia được gửi ở Bảo tàng Quốc gia Nara.
Trong niên biểu: 607 · 680 · IX · IX · 1051 · 1528 · 1976 · 1989 · 1998
Xem thêm: Bhaiṣajyaguru, Menla, Yaoshi, Yakushi: tên gọi theo từng nước · Các chùa Yakushi ở Nhật Bản: Nara, Kyoto, núi Hiei · Yakushi-ji: ngôi chùa sinh ra từ một lời nguyện cầu cho hoàng hậu khỏi bệnh · Hōryū-ji: bia ký của tượng Dược Sư kể một lời nguyện năm 586
Xem ở đâu: 奈良国立博物館 Nara National Museum · 薬師寺 Yakushi-ji
Danh mục: Đồ thờ trên bàn thờ · Vật phẩm chùa
- Yaksa yeorae (tiếng Hàn)
약사여래 Yaksa yeorae
Ở Hàn Quốc, 약사여래 trở nên rất phổ biến vào cuối thế kỷ VIII và thế kỷ IX, thời Silla thống nhất. Pho tượng đứng bằng đồng mạ vàng của chùa Baengnyulsa, nay ở Bảo tàng Quốc gia Gyeongju, là bảo vật quốc gia. Các tượng thường cầm một bình thuốc nhỏ.
Trong niên biểu: VIII–IX · IX · 1962 · 1992
Xem thêm: Bhaiṣajyaguru, Menla, Yaoshi, Yakushi: tên gọi theo từng nước · Hàn Quốc: Yaksa Yeorae, một Đức Phật phụng sự vương quốc Silla
Xem ở đâu: 국립경주박물관 Gyeongju National Museum · Los Angeles County Museum of Art
- Otoch Manla (tiếng Mông Cổ, tiếng Buryat)
Оточ Манла · Отошо Манла
Người Mông Cổ và người Buryat gọi Ngài là Otoch Manla (tiếng Buryat: Otosho Manla). Manla bắt nguồn từ tiếng Tạng sman bla; otoch nghĩa là thầy thuốc. Một số datsan (tu viện) ở Buryatia có điện thờ riêng Ngài, như điện Manla của datsan Aga, xây năm 1816.
Xem thêm: Bhaiṣajyaguru, Menla, Yaoshi, Yakushi: tên gọi theo từng nước · Mông Cổ: Otoch Manal và các trường y của tu viện
Xem ở đâu: Агинский дацан · Aginsky Datsan · Цугольский дацан · Tsugol Datsan
- Uṣṇīṣa (nhục kế)
Uṣṇīṣa · 肉髻
Phần u tròn trên đỉnh đầu của một vị Phật. Đây là một trong những tướng truyền thống của Phật, dấu hiệu của trí tuệ, không phải kiểu tóc. Có thể thấy nó trên hầu hết các hình Phật Dược Sư, dù là tranh hay tượng.
Xem thêm: Phật Dược Sư: lịch sử và hình tượng
- Ūrṇā (bạch hào)
Ūrṇā · 白毫
Một lọn lông nhỏ hay một chấm giữa hai chân mày, một tướng truyền thống khác của Phật. Trên tượng, đôi khi đó là một viên pha lê hay đá gắn vào. Nó giúp phân biệt một vị Phật với một nhân vật thường.
- Mudrā (thủ ấn)
Mudrā · 印相
Các tư thế của bàn tay có ý nghĩa theo quy ước. Phật Dược Sư thường để tay phải buông xuống, lòng bàn tay hướng ra ngoài, trong ấn thí nguyện (varada), còn tay trái đặt trong lòng. Ở Nhật Bản, tay phải đôi khi giơ lên, trong ấn vô úy, ấn làm yên lòng.
Xem thêm: Phật Dược Sư: lịch sử và hình tượng
Danh mục: Tượng
- Bình bát (pātra)
Pātra · 鉢 · ལྷུང་བཟེད
Bát của người tu, dùng để nhận thức ăn. Trong tranh tượng Tây Tạng, Phật Dược Sư cầm bát ở tay trái, đựng thuốc hoặc cam lồ, thường được vẽ màu xanh lam. Chiếc bát trong ảnh là một bát ngọc bích thời Thanh ở bảo tàng Met, một vật cùng loại.
Xem thêm: Phật Dược Sư: lịch sử và hình tượng · Các pháp khí của Phật Dược Sư: dùng để làm gì?
Danh mục: Tượng
- Kha tử (arura)
Harītakī · Terminalia chebula · ཨ་རུ་ར
Quả của cây Terminalia chebula, tiếng Phạn là harītakī, tiếng Tạng là arura. Quả này có lịch sử lâu dài trong các dược điển truyền thống ở châu Á. Trong tranh tượng Tây Tạng, Phật Dược Sư cầm một cành kha tử ở tay phải: đó là pháp khí chính của Ngài.
Xem thêm: Phật Dược Sư: lịch sử và hình tượng
Danh mục: Tượng
- Bình thuốc (yakko)
薬壺 yakko · 藥壺
Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, Phật Dược Sư thường cầm một bình hay hộp nhỏ ở tay trái. Đó là cách đơn giản nhất để nhận ra Ngài ở đó. Các tượng cổ không có bình: tượng Yakushi chính của chùa Yakushi-ji không cầm gì.
Xem thêm: Các pháp khí của Phật Dược Sư: dùng để làm gì?
Xem ở đâu: Cleveland Museum of Art
Danh mục: Tượng
- Tòa sen
Padmāsana · 蓮華座
Chư Phật và Bồ Tát thường ngồi hoặc đứng trên một đóa sen nở. Sen mọc trong bùn mà vẫn sạch: một hình ảnh của sự thanh tịnh. Bệ tượng trong ảnh, của chùa Byōdō-in, minh họa hình dáng ấy; nó thuộc về một vị Phật khác.
Xem thêm: Biểu tượng và truyền thuyết: cái bát, quả a-lê-lặc, mặt trời, mặt trăng và mười hai thần tướng
Danh mục: Tượng
- Hào quang và vầng sáng thân
Prabhāmaṇḍala · 光背 kōhai
Một vòng sáng sau đầu (hào quang) hoặc một hình hạnh nhân bao quanh cả thân (vầng sáng thân). Ở Nhật Bản, hào quang của tượng Yakushi có thể mang bảy vị Phật nhỏ, gợi nhắc bảy vị Phật Dược Sư. Ở đây là một tượng Yakushi cuối thời Heian, tại Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland.
Trong niên biểu: 1103
Xem thêm: Biểu tượng và truyền thuyết: cái bát, quả a-lê-lặc, mặt trời, mặt trăng và mười hai thần tướng
Xem ở đâu: 仁和寺 Ninna-ji · Cleveland Museum of Art
Danh mục: Tranh (thangka)
- Áo cà-sa
Kāṣāya · 袈裟
Chư Phật được thể hiện trong một chiếc áo tu sĩ đơn giản, không trang sức, khác với các vị Bồ Tát đội mũ miện và đeo trang sức. Cách chạm hay vẽ các nếp áo giúp xác định niên đại tác phẩm. Ở đây là một tượng Phật đứng thời Đường, tại bảo tàng V&A, làm ví dụ về nếp áo.
- Thangka
Thangka · ཐང་ཀ
Một bức tranh Tây Tạng trên vải bông hoặc lụa, được cuộn lại để cất và viền bằng gấm. Màu chủ yếu là khoáng chất, trộn với keo động vật. Phật Dược Sư là đề tài thường gặp; bức này, thế kỷ XIII–XIV, ở Viện Nghệ thuật Chicago.
Trong niên biểu: XII–XIII
Xem thêm: Chọn một bức thangka · Thangka Phật Dược Sư: màu xanh lưu ly được vẽ như thế nào
Xem ở đâu: Art Institute of Chicago
Danh mục: Tranh (thangka)
- Maṇḍala (mạn-đà-la)
Maṇḍala · དཀྱིལ་འཁོར
Một đồ hình, thường là hình tròn, sắp xếp chư Phật và các vị thần quanh một trung tâm. Mạn-đà-la Phật Dược Sư quy tụ tám vị Phật Dược Sư, các vị Bồ Tát và mười hai vị thần tướng. Nó dùng cho nghi lễ và thiền định.
Trong niên biểu: 2024
Xem thêm: Thangka Phật Dược Sư: màu xanh lưu ly được vẽ như thế nào
Xem ở đâu: Rubin Museum of Art
Danh mục: Tranh (thangka)
- Dhāraṇī và mantra
Dhāraṇī · 陀羅尼 · mantra
Kinh có một bài đà-la-ni, một câu chú bằng tiếng Phạn để tụng. Ở Tây Tạng, một dạng ngắn rất phổ biến như thần chú của Phật Dược Sư. Hình ảnh cho thấy một bản khắc gỗ bằng chữ lantsa, một kiểu chữ dùng cho loại thần chú này.
Xem thêm: Thần chú Phật Dược Sư: văn bản, ý nghĩa và cách trì tụng
Danh mục: Nhạc, thần chú và ứng dụng
- Lưu Ly Xanh
Vaiḍūrya sngon po · བཻ་ཌཱུར་སྔོན་པོ
Vaiḍūrya sngon po (“Lưu Ly Xanh”) là một bộ luận giải về y học Tây Tạng do nhiếp chính Desi Sangye Gyatso viết, hoàn thành năm 1688. Từ năm 1687 đến 1703, một loạt tranh minh giải được thực hiện; bức đầu tiên vẽ Phật Dược Sư. Lapis giới thiệu chúng như những tư liệu lịch sử.
Trong niên biểu: 1687–1703
Xem thêm: Ngọc beryl xanh: vị nhiếp chính cho vẽ y học
Xem ở đâu: Men-Tsee-Khang
- Tứ Bộ Y Điển
rGyud bzhi · རྒྱུད་བཞི
Rgyud bzhi, Tứ Bộ Y Điển (Bốn Tantra), là bộ luận nền tảng của y học Tây Tạng, được Yuthok Yönten Gönpo Trẻ biên soạn vào thế kỷ XII. Văn bản tự trình bày như lời dạy của Phật Dược Sư. Lapis giới thiệu nó như một văn bản lịch sử, không phải lời khuyên y khoa.
Trong niên biểu: XII · 1696 · 1725 · 1916
Xem thêm: Bốn bộ Tantra: khi Đức Phật Dược Sư thuyết pháp ở thành Tanaduk · Chakpori và Men-Tsee-Khang: ba thế kỷ học viện y khoa Tây Tạng
Xem ở đâu: Men-Tsee-Khang · 塔尔寺 Kumbum Monastery
- Hibutsu (tượng bí Phật)
秘仏 hibutsu
Ở Nhật Bản, một số tượng được giữ trong khám đóng kín (zushi) và rất hiếm khi được mở, có khi vài thập kỷ mới một lần. Tượng Yakushi chính của chùa Daigo-ji là một tượng bí Phật. Ảnh chụp bàn thờ chùa Sensō-ji ở Tokyo, nơi tượng chính cũng được giữ kín.
Trong niên biểu: 907
Xem thêm: Các chùa Yakushi ở Nhật Bản: Nara, Kyoto, núi Hiei
Xem ở đâu: 醍醐寺 Daigo-ji
- Kangyur và Taishō (các tạng kinh)
Kangyur · བཀའ་འགྱུར · Taishō 大正藏
Những bộ sưu tập lớn của kinh điển Phật giáo. Trong Kangyur của Tây Tạng, bản kinh mang số 504 trong mục lục Tohoku (Toh 504); trong Đại Chính tạng (Taishō) của Hán tạng, quyển 14 tập hợp các bản dịch của kinh (số 449 đến 451). Cả hai đều đọc được miễn phí trên mạng.
Trong niên biểu: IV · IX · 1924–1934
Xem thêm: Kinh Dược Sư: câu chuyện về một bản kinh biết đi xa
Xem ở đâu: National Archives of India
Nguồn (23)
- Wikipedia, Bhaisajyaguru
- Wikipedia, Lapis lazuli
- Wikipedia, Tathāgata
- Xuanzang 玄奘 (650), Taishō T14 n0450
- 84000, The Detailed Account of the Previous Aspirations of the Blessed Bhaiṣajyaguruvaiḍūryaprabha (Toh 504)
- Wikipedia, Yakushi-ji
- Wikipedia, Twelve Heavenly Generals
- Yijing 義淨 (707), Taishō T14 n0451
- Wikipedia, 경주 백률사 금동약사여래입상
- Wikipedia, Бхайшаджьягуру
- Wikipedia, Ushnisha
- Wikipedia, Urna
- Wikipedia, Mudra
- Wikipedia, Alms bowl
- Wikipedia, Terminalia chebula
- Wikipedia, Lotus throne
- Wikipedia, Halo (religious iconography)
- Wikipedia, Kasaya (clothing)
- Wikipedia, Thangka
- Wikipedia, Mandala
- Wikipedia, Traditional Tibetan medicine
- Wikipedia, Hibutsu
- Wikipedia, Kangyur
Nội dung do Lapis biên soạn, kiểm tra ngày 17 tháng 10 năm 2026. Nội dung lịch sử và văn hóa, không phải lời khuyên y tế.