Bhaiṣajyaguru, Menla, Yaoshi, Yakushi: tên gọi theo từng nước
Cùng một vị Phật mà mỗi ngôn ngữ lại có một tên khác. Một bảng từ nhỏ để định hướng, và vài điều bất ngờ về nguồn gốc từ ngữ.
Phật Dược Sư đã đi từ Ấn Độ sang Tây Tạng, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Việt Nam. Mỗi chặng, tên Ngài được dịch lại, và mỗi bản dịch kể đôi điều về những gì người ta nghe thấy trong đó. Biết các tên này cũng giúp tìm sách, nhạc hay vật phẩm.
Bảng từ
- Tiếng Phạn: Bhaiṣajyaguru («bậc thầy của các phương thuốc»), dạng dài Bhaiṣajyaguru-vaiḍūrya-prabhā-rāja, «vua ánh sáng lưu ly».
- Tiếng Tây Tạng: Sangye Menla (སངས་རྒྱས་སྨན་བླ), «Phật, bậc thầy của các phương thuốc». «Men» nghĩa là thuốc, «la» là bậc thầy.
- Tiếng Trung: Yaoshi Fo (药师佛; 藥師佛 theo chữ phồn thể), hay Yaoshi Liuliguang Rulai, «Như Lai ánh sáng lưu ly».
- Tiếng Nhật: Yakushi Nyorai (薬師如来), thân mật gọi là «O-Yakushi-san».
- Tiếng Hàn: Yaksa Yeorae (약사여래) hay Yaksabul.
- Tiếng Việt: Phật Dược Sư, hay Dược Sư Lưu Ly Quang Như Lai.
- Tiếng Mông Cổ: Otoch Manla (Оточ Манла). Từ «manla» là từ mượn của «menla» trong tiếng Tây Tạng.
- Trong tiếng Pháp: Bouddha de la médecine; tiếng Anh: Medicine Buddha; tiếng Đức: Medizinbuddha.
Các danh hiệu của Ngài theo từng vùng
Mỗi danh hiệu đều lấy từ một nguồn ghi dưới bảng. Với mỗi ngôn ngữ: quốc gia hoặc vùng nói ngôn ngữ đó, danh hiệu viết bằng chữ của ngôn ngữ ấy, rồi cách đọc bằng chữ La-tinh.
| Ngôn ngữ | Danh hiệu | Phiên âm |
|---|---|---|
| Tiếng Phạn | भैषज्यगुरु भैषज्यगुरुवैडूर्यप्रभराज | Bhaishajyaguru Bhaishajyaguru Vaiduryaprabharaja |
| Tiếng Tây TạngTây Tạng · Bhutan · Ladakh | སངས་རྒྱས་སྨན་བླ | Sangyé Menla · Sangay Menla |
| Tiếng Mông CổMông Cổ | Оточ Манла Манла бурхан | Otoch Manla Manla burkhan |
| Tiếng Buriat | Отошо | Otosho |
| Tiếng TrungTrung Quốc · Đài Loan | 药师佛 · 藥師佛 藥師如來 药师琉璃光如来 · 藥師琉璃光如來 | Yaoshi Fo Yaoshi Rulai Yaoshi Liuliguang Rulai |
| Tiếng Quảng ĐôngĐặc khu Hành chính Hồng Kông, Trung Quốc | 藥師佛 | Yeuk Si Fat |
| Tiếng NhậtNhật Bản | 薬師如来 薬師瑠璃光如来 | Yakushi Nyorai Yakushi Ruriko Nyorai |
| Tiếng HànHàn Quốc | 약사여래 약사불 | Yaksa Yeorae Yaksabul |
| Tiếng ViệtViệt Nam | Dược Sư Phật Dược Sư Lưu Ly Quang Vương Như Lai | — — |
| Tiếng TháiThái Lan | พระไภษัชยคุรุไวฑูรยประภาตถาคต | Phra Phaisatchaya Khuru Waidun Prapha Tathakhot |
| Tiếng KhmerCampuchia | ភៃសជ្យគុរុ | phei-sach-kuru |
| Tiếng Miến ĐiệnMyanmar (Miến Điện) | ဘေသဇ္ဇဂုရု ဝေဠုရိယာ ပဘာရာဇာ | — |
Nguồn Wikipedia (en), “Bhaisajyaguru”, infobox; Chuk Lam Sim Yuen, Tsuen Wan (Hong Kong): “Yeuk Si Fat”; Manba Datsan, Ulaanbaatar; Shambala, Ulan-Ude (Статуэтка Отошо); Faculty of Traditional Medicine, Bhutan, “Sangay Men-bLa Drupchoe”
Từ «thầy thuốc» hay «bậc thầy»?
Bhaiṣajya nghĩa là «thuốc»; guru ở đây là «bậc thầy». Các dịch giả Trung Hoa diễn đạt ý ấy bằng yaoshi, «thầy của thuốc»; chữ shi (師) cũng là chữ trong «giáo sư». Yakushi của tiếng Nhật chỉ đơn giản dùng lại hai chữ ấy (薬師). Vì vậy cách gọi «Phật Y Học» (Medicine Buddha) là một bản dịch tự do: kinh nói về một bậc thầy của các phương thuốc, không phải một thầy thuốc theo nghĩa hiện đại.
Từ «lưu ly» và điều bí ẩn của nó
Từ Phạn vaiḍūrya là baidurya trong tiếng Tây Tạng, liuli (琉璃) trong tiếng Trung và ruri (瑠璃) trong tiếng Nhật. Viên đá chính xác mà từ này chỉ là gì vẫn còn được các nhà nghiên cứu tranh luận: ngọc beryl, đá mắt mèo hay lapis lazuli; trong cách dùng của Trung Quốc, liuli rốt cuộc còn chỉ cả thủy tinh màu. Chọn «lapis lazuli» là cách dịch thông dụng và gợi hình nhất. Bài về viên đá kể tiếp câu chuyện này.
Vì sao điều này hữu ích
Cùng một cuốn sách có thể được xếp vào mục «Yakushi» ở Nhật và mục «Menla» ở một hiệu sách Tây Tạng. Ô tìm kiếm của danh mục nhận được tất cả các tên này: hãy thử «薬師», «Menla» hoặc «lapis».
Lapis miễn phí và không có quảng cáo. Bạn có thể ủng hộ việc duy trì trang.